CORE i FRINGE

Co to jest  słownictwo CORE i FRINGE ?

 

Jak to będzie po polsku?

Na początku podam swoje propozycje tłumaczenia tych słów w oparciu o dyskusje z praktykami i teoretykami AAC. CORE po angielsku oznacza coś esencjonalnego, rdzeń, istotę i podstawę czegoś stąd najlepszym terminem będzie „słownictwo rdzeniowe”. Ponadto ten termin jest już używany przez polskich szkoleniowców i praktyków. FRINGE po angielsku to coś okalającego, perferyjnego, ale nie gorszego, nie dodatkowego, nie opcjonalnego. Proponuję więc termin „ słownictwo szczegółowe” w oparciu o istotę tego rodzaju słownictwa w AAC.

 

Co to jest?

Gdybyśmy dokonali analizy naszych wypowiedzi okazałoby się, że znajdą się tam słowa, które często się powtarzają. Ponadto słowa te można używać w wielu kontekstach a nie tylko jednym konkretnym, do jednej rzeczy lub zjawiska. Są to słowa o wszechstronnym użyciu. Te słowa określamy mianem słownictwa rdzeniowego. Są to np. zaimki, czasowniki, przymiotniki. Przykładami takich słów mogą być słowa  moje, koniec, jeszcze, otwórz, pomóż, ja, ty, chodź, nie, tak, co, gdzie, szybko, wolno Stanowią one około 80 procent każdej wypowiedzi.

Słownictwo szczegółowe to takie, które dotyczy tylko jednej rzeczy, zjawiska, konkretnego kontekstu i brakuje im wszechstronności. Są to najczęściej rzeczowniki, imiona, nazwy np. Coca Cola, czipsy, laptop, Pikuś, Marcin. Słowa te stanowią około 20 procent wypowiedzi.

Posłużę się przykładem ze strony www.aaclanguagelab.com  Przyjrzyjmy się fragmentowi rozmowy telefonicznej.

A: „ Co chcesz robić?”

B: „Nie wiem”

A: „To chodź do mnie, obejrzymy film”

11 słów z czego 10 słów to słownictwo rdzeniowe a tylko słowo „film” jest typem słownictwa szczegółowego. 90 procent słów w tym dialogu to słownictwo rdzeniowe  10 procent stanowi słownictwo szczegółowe.

 

Czy słowa rdzeniowe to samo co listy frekwencyjne?

Listy frekwencyjne to statystyczny zapis częstotliwości występowania słów w danym języku. Zostały one stworzone na bazie wypowiedzi wszystkich użytkowników języka bez względu na wiek, poziom językowy, zaburzenia, potrzeby itp. Mogą służyć jako inspiracja, aczkolwiek należy tak dokonać doboru, aby w przypadku osób z zaburzeniami komunikowania się uczyć słów, które dają największą moc komunikacyjną. Taki dobór słów jest  ważny nie tylko w AAC. Metoda nauki mowy artykułowanej z podpowiedziami kinestetycznymi PROMPT  proponuje na początku nauki nacisk na tzw. power words – słowa dające moc,  których pacjent może użyć od razu w codziennym . Daj, to, ja, ty, moje, nie ma, mam  mają znacznie większy zakres użycia niż mu, hau, be.

 

Co więc z osobami z zaburzeniami w komunikowaniu się (CCN)?

Należy dokonać wyboru słów w zależności od ich poziomu komunikowania się, czy są to początkujący użytkownicy AAC ( emergent users) użytkownicy wymagający wsparcia ( context dependent users) czy niezależni użytkownicy (independent users).  Na razie nie mamy polskich list, ale proponuje przyjrzeć się propozycji  Centrum Edukacji  Osób z Niepełnosprawnościami Akademii Medycznej Uniwersytetu w Północnej Karolinie (USA).

Zespół ten dokonał naukowej analizy pod kątem wszechstronności użycia słów i jej częstotliwości korelując te dwa kryteria

Źródło http://www.med.unc.edu/ahs/clds/files/conference-hand-outs/atia-2014

 

Zaproponowano następującą listę przy czym układ poziomy oznacza proponowaną kolejność wprowadzania.

1 I like not want
2 help it more different
3 who she you he
4 where up on in
5 me make get look
6 what need are is
7 some put all this
8 don’t that go do
9 when finished can here
10 open turn stop over

 

Tłumaczenie

1 ja lubić nie chcieć
2 pomóż to jeszcze inny
3 kto ona ty on
4 gdzie do góry na/włącz w
5 mnie robić dostać Patrz/oglądać
6 co potrzebuję jest
7 trochę Połóż/ubierz itp. wszystko to
8 nie ( z czasownikiem) tam Iść/włączyć/jechać robić
9 kiedy skończyć Móc/mieć pozwolenie tu
10 otwierać Obrócić/włączyć/kolej Przestań/koniec Nad/koniec

 

I od razu  widać w czym problem z dostosowaniem takich list słów do języka polskiego. Słowa będące rdzeniowymi po angielsku mają nie tylko duża frekwencyjność ale i wiele znaczeń. Ponadto w języku angielskimi mamy do czynienia z tzw. phrasal verbs czyli czasownikami frazowymi, gdzie zmiana jednego małego elementu zmienia całe słowo np. look AFTER –opiekować się, look FOR – szukać, look AT – przyglądać się, look UP to smb – podziwiać kogoś. Stąd też ON na liście słów rdzeniowych można użyć jako włącz np. music ON – włącz muzykę, „put it ON”- nalóż,  „turn ON” – włącz, w końcu też  „na”. Nie ułatwia nam też sprawy fakt, że język polski jest językiem fleksyjnym.

Gail von Totenhove  w swoich webinariach, szkoleniach i materiałach proponuje oprzeć się w doborze słownictwa rdzeniowego na funkcjach językowych. Poniżej jej propozycja dla początkujących  użytkowników AAC oraz użytkowników wymagających wsparcia.

Zwroty grzecznościowe  – powitanie i zegnanie się – cześć, pa, dzień dobry, do widzenia

Prośba o przedmiot – to, proszę, chcę

Prośba o czynność – chce, zrób, do góry

Prośba o powtórzenie/dodanie czegoś – jeszcze, jeszcze raz

Prośba o informację – co, dlaczego, gdzie

Wskazywanie  - to, tamto, patrz, tu, tam

Posiadanie –moje, twoje, jego

Brak czegoś – nie ma, koniec, o nie

Zniknięcie czegoś – skończyło się, pojechał/poszedł

Odmowa – nie, przestań

Komentowanie  – lubię, smaczne, grzeczny/niegrzeczny, dobrze, fajnie

Polecenie – chodź, pomoż, otwórz, przestań, czytaj

Przymiotniki – gorący/zimny, szybki/wolny

Oraz  słownictwo szczegółowe – nazwy, osoby  itp – frytki, McDonald, tata

Ten zamysł uważam za znacznie łatwiejszy do zaadaptowania do języka polskiego. Dobierając słowa musimy pamiętać aby było można je stosować w wielu kontekstach oraz łączyć ze sobą np.  chodź pomóż mi, zobacz tam, nie chce tego, chodź zobacz, otwórz to, nie ma- skończyło się.

Dobór słownictwa dla osób z zaburzeniami w komunikowaniu się nie jest łatwym zadaniem, o czym może świadczyć fakt, że wiodący producenci  aplikacji do AAC w USA zastrzegają swoje układy tablic prawami autorskimi. Wkrótce pojawią się też nowe tablice w oparciu o zamysł słownictwa rdzeniowego i szczegółowego w polskim programie do AAC  - w MÓWiku

 

A co ze słownictwem szczegółowym?

Słownictwo szczegółowe uprecyzyjnia wypowiedz, konkretyzuje ją, personalizuje. Dla osób na początku drogi z AAC daje szybko poczucie sprawczości, nagrodę, wzmocnienie.

Nie możemy się skupić tylko na słownictwie rdzeniowym lub tylko szczegółowym. Carole Zangari  w webinarium podczas internetowej konferencji „AAC in the Cloud” mówi o doborze proporcji słownictwa ze względu na poziom biegłości w używaniu AAC. I tak dla początkujących użytkowników proponuje ona większy udział słownictwa szczegółowego  z elementami słownictwa rdzeniowego tak aby stopniowo te proporcje zmieniały się na korzyść słownictwa rdzeniowego i aby osiągnąć proporcje zaawansowanych użytkowników języka tj. 80 procent słownictwa rdzeniowego i 20 procent szczegółowego.  Gail von Totenhove proponuje ponadto aby nawet u poczatkujących użytkowników, podczas nauki podstawowych umiejętności np. proszenia, w odczytywaniu planu dnia, wyborach  modelować użycie słownictwa rdzeniowego. A o modelowaniu w AAC już wkrótce.

 

Ewa Grzelak

Cytując ten artykuł podaj autora i stronę www.aac.info.pl, z której pochodzi.

 

Źródła:

Beukelman, D., & Mirenda, P. (2005). Augmentative and alternative communication: Supporting children and adults with complex communication needs (3rd ed.) Baltimore: Paul H. Brookes.

https://aaclanguagelab.com/

http://www.assistiveware.com

http://www.med.unc.edu/ahs/clds/files/conference-hand-outs/atia-2014

http://www.minspeak.com/

http://aacgirls.blogspot.com/2015/09/core-vocabulary-first-40-words-from.html

http://www.vantatenhove.com/

http://aacconference.com/

 

 

 

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>